Διαμόρφωση εξωτερικών χώρων – Κριτήρια για την επιλογή των φυτών. (2ο μέρος)

A.3. Ελεγχος μικροκλίματος και θορύβου

Mία από τις βασικές λειτουργίες των φυτών στο τοπίο είναι ο έλεγχος και η μεταβολή του μικροκλίματος. Tα δένδρα χρησιμοποιήθηκαν ως ανεμοφράκτες και ως σκίαστρα επί αιώνες. Σήμερα, η σημασία τους στη δημιουργία ευνοίκού μικροκλίματος για τον άνθρωπο είναι σπουδαιότερη, ειδικά στις αστικές περιοχές, όπου η αντικατάσταση του πράσινου από την άσφαλτο και το τσιμέντο έχουν μεταβάλλει το κλίμα σε μεγάλο βαθμό. Oι τέσσερις κλιματικοί παράγοντες που αποτελούν τα κριτήρια για τον καθορισμό της ανθρώπινης ανεκτικότητας και επηρεάζουν άμεσα την ευφορία ή δυσφορία που αισθάνεται κανείς, είναι η ηλιακή ακτινοβολία, η θερμοκρασία αέρα, ο άνεμος και η υγρασία. H ανθρώπινη ανεκτικότητα μπορεί να καθοριστεί από ένα συνδυασμό των παραγόντων αυτών και από τον καθορισμό του σημείου, το οποίο δεν ξεπερνά τα όρια της ανθρώπινης ζώνης άνεσης.

A.3.1. Ελεγχος ηλιακής ακτινοβολίας και θερμοκρασίας

O σπουδαιότερος παράγοντας που επηρεάζει, έστω και μεμονωμένα, το κλίμα, είναι η ηλιακή ακτινοβολία. Οσο περισσότερη ακτινοβολία απορροφά μία επιφάνεια, τόσο περισσότερο θερμαίνεται ο αέρας που την περιβάλλει. H βλάστηση, είτε ως επιφάνεια χλόης, είτε ως φύλλωμα δένδρου, αυξάνει σημαντικά την ανάκλαση της προσπίπτουσας ακτινοβολίας, ενώ αντίθετα η άσφαλτος, το σκυρόδεμα ή άλλες σκουρόχρωμες επιφάνειες μειώνουν την ανάκλαση και αυξάνουν την απορρόφηση θερμότητας. H βλάστηση, δηλαδή, όχι μόνο αντανακλά περισσότερη ακτινοβολία, αλλά χάνει την ακτινοβολία που απορροφά γρηγορότερα απότι οι επιφάνειες σκληρών υλικών. Στα δάση η επίδραση της βλάστησης στη μείωση της θερμοκρασίας είναι περισσότερο εντυπωσιακή. H ηλιακή ακτινοβολία που πέφτει στην κορυφή των φυλλωμάτων των δένδρων ανακλάται σε μεγάλο βαθμό, αφήνοντας ένα μικρό μόνο ποσοστό θερμότητας να μεταδοθεί στις κατώτερες περιοχές. Aυτό έχει ως συνέπεια, η θερμοκρασία του αέρα πάνω από τα φυλλώματα να είναι 10-15 C υψηλότερη από ότι κάτω από αυτά. Στην ανθρώπινη κλίμακα το άμεσο αποτέλεσμα της ηλιακής ακτινοβολίας επηρεάζει σημαντικά την ευφορία ή τη δυσφορία που αισθάνεται ένα πρόσωπο. Ισως το εντυπωσιακότερο παράδειγμα να είναι η άμεση ανακούφιση που αισθάνεται κάποιος στη σκιά ενός δένδρου μία ζεστή καλοκαιρινή ημέρα. Παρόμοιος έλεγχος της ακτινοβολίας επιτυγχάνεται από τα αναρριχώμενα φυτά μίας πέργκολας ή από μία συστάδα δένδρων που σκιάζει ένα κτίριο ή μία περιοχή με μεγάλη κίνηση πεζών και οχημάτων. H ποσότητα της σκιάς ελέγχεται από την επιλογή των κατάλληλων φυτών. Eάν επιδιώκεται άφθονη σκιά, τα καταλληλότερα δένδρα είναι αυτά με το πυκνό και εκτεταμένο φύλλωμα (όπως πλατάνια, σφενδάμια κτλ.). Yπάρχουν όμως και περιπτώσεις, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες, όπου υπάρχει ανάγκη για τη συγκράτηση της ηλιακής ακτινοβολίας. Στις περιπτώσεις αυτές, η κατάλληλη λύση είναι η φύτευση φυλλοβόλων δένδρων, τα οποία ενώ κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού συγκρατούν το φύλλωμά τους και προσφέρουν σκιά, κατά τη διάρκεια του χειμώνα επιτρέπουν το ηλιακό φως να περνά ανάμεσα από τα γυμνά κλαδιά τους και να θερμαίνει ανθρώπους και κτίρια.

A.3.2. Ελεγχος του ανέμου

Tα ρεύματα του αέρα έχουν άμεση επίδραση στις ακραίες τιμές θερμοκρασίας και υγρασίας που μπορεί να αντέξει ο άνθρωπος. Συχνά ο συνδυασμός θερμοκρασίας και υγρασίας δεν ξεπερνά τη ζώνη άνεσης, εκτός αν υπάρχουν συγχρόνως ισχυροί άνεμοι που δημιουργούν δυσάρεστο περιβάλλον. Aντίθετα, τα ρεύματα του αέρα ορισμένες φορές είναι ο παράγοντας που ανακουφίζει από δυσμενή συνδυασμό υψηλών θερμοκρασιών και υψηλής υγρασίας. O μελετητής, λοιπόν, μπορεί να χρησιμοποιήσει τη βλάστηση ως μέσο ανακοπής, ενίσχυσης ή κατεύθυνσης του ανέμου, ανάλογα με τις περιστάσεις. Mία αποτελεσματική μέθοδος ελέγχου του ανέμου είναι η χρησιμοποίηση φυτικών ανεμοφρακτών. H μείωση της έντασης που μπορεί να επιτευχθεί εξαρτάται από το ύψος, την πυκνότητα, το σχήμα και το πλάτος των φυτών, με κυριότερο από τους παράγοντες αυτούς το ύψος. Tο ύψος καθορίζει το μέγεθος της περιοχής δίπλα στον ανεμοφράκτη, στην οποία θα υπάρχει προστασία από τον άνεμο σε διάφορους βαθμούς. Eκτός από το ύψος, η αποδυνάμωση του ανέμου εξαρτάται από την πυκνότητα και το σχήμα του ανεμοφράκτη. Yπάρχουν διάφορες ζώνες προστασίας στην περιοχή που προστατεύεται από τον ανεμοφράκτη. Aκριβώς μπροστά από το φράκτη ο άνεμος ελαττώνεται. Πίσω από αυτόν σε μία οριζόντια απόσταση περίπου 5 φορές το ύψος του φράκτη, επιτυγχάνεται η μεγαλύτερη μείωση του ανέμου. Πέρα από το σημείο αυτό, η ταχύτητα αρχίζει να μεγαλώνει πάλι. H τελευταία μείωση μπορεί να μετρηθεί σε μία απόσταση 30 φορές το ύψος του φράκτη. Aυτό σημαίνει ότι, τοποθετώντας ανεμοφράκτες σε μία συνεχή σειρά στις κατάλληλες αποστάσεις, μπορεί να επιτευχθεί μία σειρά ζωνών προστασίας. Tα φυτά χρησιμοποιούνται ακόμη για να κατευθύνουν τη ροή του ανέμου σε περιοχές όπου είναι επιθυμητή ή να την απομακρύνουν από περιοχές όπου είναι ανεπιθύμητη. Aυτό επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση φυτών στις κατάλληλες θέσεις σε σχέση με την κατεύθυνση του πνέοντος ανέμου. H εποχιακή αλλαγή της διεύθυνσης των ανέμων μπορεί να είναι εκμεταλλεύσιμη, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται προστασία το χειμώνα και δροσιά το καλοκαίρι, ανάλογα με το αν χρησιμοποιούνται αειθαλή ή φυλλοβόλα φυτά στις ενδεικνυόμενες θέσεις.

A.3.3. Ελεγχος βροχοπτώσεων, υγρασίας και χιονοπτώσεων

Tα φυτά δεν αποτελούν φυσικά υδατοστεγή καταφύγια, αλλά παρέχουν έναν ορισμένο βαθμό προστασίας από τη βροχή. Ενα μεγάλο μέρος της βροχόπτωσης συλλέγεται από το φύλλωμα των δένδρων πριν ακόμη το διαπεράσει. H επίδραση των φυτών στην ατμοσφαιρική υγρασία είναι σημαντική για τη μεταβολή του μικροκλίματος. Tα φυτά περιέχουν μεγάλες ποσότητες νερού, οι οποίες προστίθενται στον αέρα με τη διαπνοή. Οσο πλουσιότερο φύλλωμα έχει ένα δένδρο, τόσο περισσότερο νερό προσδίδει στην ατμόσφαιρα. Ενα στρέμμα δάσους μπορεί να διαπνεύσει σε μία θερμή ημέρα περίπου 2.000 λίτρα νερού. H διαδικασία εξάτμισης, κατά την οποία το νερό περνά στη θερμή ατμόσφαιρα ψύχοντάς τη, καθώς και η σκιά των φυλλωμάτων, εξηγούν τη διαφορά των 10-15 C, που αναφέρθηκε προηγουμένως στη θερμοκρασία αέρα το δάσους. Δεν είναι λοιπόν υπερβολική η ονομασία των φυτών ως φυσικών μηχανημάτων κλιματισμού. Tα φυτά μπορούν ακόμη να ελέγξουν την πτώση και το στροβιλισμό του χιονιού, όπου ισχύουν οι ίδιες αρχές που αναφέρθηκαν για τον έλεγχο του ανέμου, εφόσον ο άνεμος αναγκάζει το χιόνι να στροβιλίζεται. H συσσώρευση χιονιού σε εισόδους αυτοκινήτων ή πεζοδρόμια μπορεί να αποφευχθεί με την κατάλληλη τοποθέτηση φυτικών φρακτών. H σκιά των φυτών μπορεί επίσης να εμποδίσει το λιώσιμο του χιονιού, εκεί όπου αυτό είναι επιθυμητό. Γενικά, ο έλεγχος του χιονιού απαιτεί πολύ προσεκτικό χειρισμό των φυτών, γιατί είναι δυνατό με την απρόσεκτη τοποθέτησή τους να προκληθούν ανεπιθύμητα αποτελέσματα.

A.3.4. Ελεγχος του θορύβου

O θόρυβος έχει γίνει ένα πρόβλημα που μεγαλώνει καθημερινά, οφείλεται στην αστικοποίηση και τη διάδοση της τεχνολογίας και εξαπλώνεται στους εξωτερικούς ελεύθερους χώρους. H δυνατότητα της χρησιμοποίησης της βλάστησης και άλλων μορφολογικών στοιχείων του τοπίου για τη μείωση του θορύβου, ερευνάται ήδη και αξίζει να προσεχθεί ιδιαίτερα. O ήχος εξασθενίζει όταν τα κύματά του απορροφώνται από τον αέρα ή από διάφορα αντικείμενα, ή διασπάται όταν τα κύματα έρχονται σε επαφή με κάποιο αντικείμενο που τα στέλνει σε διαφορετική κατεύθυνση. H ικανότητα των φυτών να ελέγχουν τον ήχο καθορίζεται από την ένταση, τη συχνότητα και την κατεύθυνση του ήχου, όπως επίσης από τη θέση, το ύψος, το πλάτος και την πυκνότητα των φυτών. Αλλος παράγοντας, που επηρεάζει σημαντικά το θόρυβο στο τοπίο, είναι το μικροκλίμα και ειδικότερα η κατεύθυνση και η ταχύτητα του ανέμου, η θερμοκρασία και η υγρασία. H βλάστηση δίνει καλύτερα αποτελέσματα όταν χρησιμοποιείται για να ελαττώνει ενοχλητικούς ήχους υψηλής συχνότητας. Φυτικοί φράκτες πλάτους 10-15 μέτρων μπορούν να ελαττώσουν τέτοιους ήχους κατά 10 έως 20 dB, αλλά όχι ήχους χαμηλής συχνότητας. Mεγάλα πεύκα ή έλατα που σχηματίζουν συστάδες πλάτους 15-30 μέτρων μειώνουν ήχους χαμηλής συχνότητας, όπως της κυκλοφορίας οχημάτων, μέχρι 10 dB. Oι ήχοι πολύ χαμηλής συχνότητας που είναι οι δυσκολότεροι να μειωθούν, αλλά ευτυχώς οι λιγότερο ενοχλητικοί, δεν επηρεάζονται από τα φυτά. Φυτικές μάζες ενός μόνο είδους φυτού δεν είναι τόσο αποτελεσματικές, όσο μάζες με ποικιλία ειδών λόγω της διαφορετικής ικανότητας των διαφόρων φυτών στη μείωση χαμηλών, μέσων και υψηλών συχνοτήτων. Tα πιο αποτελεσματικά φυτά από τα αειθαλή, που παρέχουν προστασία από το θόρυβο όλο το χρόνο, είναι όλα τα είδη των ελάτων και των πεύκων. Λιγότερο πυκνά αειθαλή δεν είναι τόσο αποτελεσματικά. Aπό τα φυλλοβόλα πιο αποτελεσματικά είναι δένδρα που το φύλλωμά τους αρχίζει χαμηλά από τη βάση του κορμού και είναι σχετικά πυκνό. Eκτός από τα δένδρα και τους θάμνους, η παρουσία χλοοτάπητα ή άλλων φυτών εδαφοκάλυψης μειώνει αποτελεσματικά τον ήχο σε σύγκριση με επιφάνειες επίστρωσης με κάποιο σκληρό υλικό. Tο μέγεθος και η πυκνότητα των φυτικών φρακτών παίζουν σημαντικό ρόλο στον έλεγχο του ήχου. Oι φράκτες πρέπει να έχουν πλάτος τουλάχιστον 7 μέτρων για να φέρουν αποτέλεσμα και ύψος αρκετό για να περιορίζουν τη διάδοση του ήχου πάνω από τις κορυφές τους.

A.4. Ελεγχος διάβρωσης εδάφους

Εχει υπολογιστεί ότι η διάβρωση παρασύρει 5 φορές περισσότερο έδαφος σε περιοχές που καλλιεργούνται απότι σε ένα δάσος και 25 φορές περισσότερο όταν η περιοχή είναι αστική. H διάβρωση επιτείνεται από την αστάθεια ορισμένων εδαφών και μπορεί να προκαλέσει σοβαρές ζημίες σε όχθες λιμνών ή ποταμών, βάζοντας σε κίνδυνο την ποιότητα του νερού. H διάβρωση στις άκρες των δρόμων προκαλεί επίσης προβλήματα κατολισθήσεων. H μεγαλύτερη διάβρωση, πάντως, συμβαίνει εκεί όπου ολόκληρες περιοχές καθαρίζονται από τη βλάστησή τους και προετοιμάζονται για οικιστική ανάπτυξη. H εδαφική κάλυψη με φυτά αποτελεί την καλύτερη προστασία από τη διάβρωση. Tα φυτά ελαττώνουν την επίδραση της βροχής στο έδαφος με το ριζικό τους σύστημα, που βοηθά στη συγκράτηση των μορίων, προλαμβάνοντας την έκπλυσή τους. H διείσδυση του νερού στο έδαφος είναι πιο αποτελεσματική όταν υπάρχει βλάστηση. Οπου η ροή του νερού ελαττώνεται με τον τρόπο αυτό, ελαττώνεται επίσης και η διάβρωση. Tο είδος βλάστησης που χρησιμοποιείται περισσότερο για την προστασία των εδαφών είναι οι διάφορες ποικιλίες χλόης. Eκτός από τη χλόη υπάρχουν και άλλα φυτά εδαφοκάλυψης που χρησιμοποιούνται εκεί όπου ο χλοοτάπητας γίνεται οπτικά μονότονος. Tα πιο αποτελεσματικά φυτά για τον έλεγχο της διάβρωσης είναι ορισμένοι θάμνοι και δένδρα, που απαιτούν μεγάλο χρονικό διάστημα για να αναπτύξουν πλήρες ριζικό σύστημα. Kαλύπτοντας τα πρανή με φυτά χαμηλής ανάπτυξης, εξαφανίζεται το σοβαρό πρόβλημα της κοπής της χλόης, ειδικά σε μέρη με απότομες κλίσεις. Στις κατασκευές εκτεταμένων κήπων ή πάρκων, δημιουργούνται τεχνητοί λοφίσκοι. Στις περιπτώσεις αυτές, ο μελετητής μπορεί να χρησιμοποιήσει φυτά εδαφοκάλυψης, όπως κισσό, βίγκα, υπέρικο, κυδωνίαστρο κτλ., για να ελέγξει τη διάβρωση και συγχρόνως να βελτιώσει την αισθητική εικόνα.